Elektryka: Podstawy, bezpieczeństwo i fotowoltaika przewodnik eksperta

Elektryka to nie tylko sucha dziedzina nauki, ale przede wszystkim fundament, na którym opiera się nasze codzienne życie. Od prostej żarówki po zaawansowane systemy fotowoltaiczne zrozumienie podstaw elektryki jest kluczowe dla każdego, kto chce świadomie i bezpiecznie korzystać z dobrodziejstw nowoczesnego świata. Jako ekspert w tej dziedzinie, chcę Państwu przybliżyć, czym jest elektryka, jak działa i dlaczego znajomość jej zasad, w tym tych związanych z odnawialnymi źródłami energii, jest tak ważna.

Czym tak naprawdę jest prąd i dlaczego płynie w kablach?

Elektryka to obszerna dziedzina nauki i techniki, która zajmuje się wszelkimi zjawiskami związanymi z elektrycznością, czyli obecnością i przepływem ładunków elektrycznych. Kiedy mówimy o prądzie elektrycznym, mamy na myśli uporządkowany ruch tychże ładunków, najczęściej elektronów, w przewodniku. Wyobraźmy sobie, że elektrony to małe kuleczki, które w odpowiednich warunkach zaczynają przemieszczać się w jednym kierunku, tworząc niewidzialny strumień energii, który zasila nasze urządzenia. To właśnie ten ruch sprawia, że w naszych kablach płynie prąd, umożliwiając działanie wszystkiego, od prostego czajnika po zaawansowany komputer.

Napięcie, natężenie, opór poznaj trzy filary elektryki

Aby w pełni zrozumieć, jak działa elektryka, musimy poznać trzy podstawowe pojęcia, które są jej filarami. Bez nich trudno mówić o jakiejkolwiek analizie czy projektowaniu instalacji. Są to: napięcie, natężenie i opór.

• Napięcie elektryczne (U): To nic innego jak różnica potencjałów elektrycznych między dwoma punktami obwodu. Można to porównać do ciśnienia wody w rurach im większe ciśnienie, tym większa siła napędzająca wodę. W elektryce napięcie jest siłą, która "popycha" elektrony. Jego jednostką jest wolt [V].
• Natężenie prądu elektrycznego (I): Określa ilość ładunku elektrycznego, która przepływa przez dany punkt przewodnika w jednostce czasu. Wracając do analogii wodnej, to ilość wody przepływającej przez rurę w danym czasie. Wysokie natężenie oznacza duży przepływ elektronów. Jednostką natężenia jest amper [A].
• Opór elektryczny (R): To miara trudności, jaką materiał stawia przepływającemu przez niego prądowi elektrycznemu. Każdy materiał ma pewien opór niektóre, jak metale, mają go mało i są dobrymi przewodnikami, inne, jak guma, mają go dużo i są izolatorami. Jednostką oporu jest om [Ω].

Prawo Ohma w praktyce: Jak te trzy wartości wpływają na Twoje urządzenia?

Zależność między napięciem, natężeniem i oporem opisuje fundamentalne Prawo Ohma: U = I * R. Ta prosta formuła jest kluczem do zrozumienia, jak działa większość urządzeń elektrycznych i jak projektuje się bezpieczne instalacje. Jeśli na przykład podłączymy urządzenie o niskim oporze do źródła o stałym napięciu, natężenie prądu będzie wysokie. Może to prowadzić do przegrzewania się przewodów i potencjalnego zagrożenia. Z kolei zbyt duży opór w obwodzie, przy stałym napięciu, spowoduje niskie natężenie prądu, co może sprawić, że urządzenie nie będzie działać poprawnie lub wcale. Dlatego tak ważne jest, aby wszystkie elementy instalacji były do siebie odpowiednio dobrane, gwarantując zarówno efektywność, jak i przede wszystkim bezpieczeństwo użytkowania.

Prąd stały (DC) vs prąd zmienny (AC): Gdzie spotykasz każdy z nich?

W świecie elektryki spotykamy się z dwoma głównymi rodzajami prądu: stałym (DC) i zmiennym (AC). Różnią się one fundamentalnie sposobem przepływu ładunków elektrycznych, co determinuje ich zastosowania.

Domowa instalacja elektryczna: Jak działa i co kryje się w ścianach?

Kiedy włączamy światło lub podłączamy ładowarkę, rzadko zastanawiamy się, jak prąd dociera do naszych gniazdek. Tymczasem domowa instalacja elektryczna to skomplikowany, ale precyzyjny system, który wymaga odpowiedniego zaprojektowania i wykonania. Jako Borys Sadowski, zawsze podkreślam, że zrozumienie jej podstaw to pierwszy krok do bezpiecznego i efektywnego korzystania z energii.

Od licznika do gniazdka mapa Twojej domowej sieci prądu

Droga prądu do naszych urządzeń jest ściśle określona. Oto kluczowe etapy i elementy, które tworzą domową instalację elektryczną:

1. Przyłącze: To punkt, w którym energia elektryczna jest dostarczana z sieci zewnętrznej do naszej posesji. Może być napowietrzne (za pomocą słupa) lub kablowe (podziemne).
2. Złącze pomiarowe: Miejsce, w którym znajduje się licznik energii elektrycznej. To tutaj mierzone jest zużycie prądu w naszym domu. Często złącze to jest umieszczone na granicy działki lub na elewacji budynku.
3. Tablica rozdzielcza (rozdzielnica): To serce całej instalacji wewnątrz budynku. Zazwyczaj znajduje się w przedpokoju lub pomieszczeniu gospodarczym. Zawiera wszystkie zabezpieczenia i rozdziela prąd na poszczególne obwody w domu.
4. Okablowanie: Sieć przewodów ukrytych w ścianach, podłogach i sufitach, które rozprowadzają prąd z rozdzielnicy do wszystkich punktów odbioru.
5. Puszki instalacyjne: Małe skrzynki, w których łączone są przewody, a także montowane są gniazdka i włączniki.
6. Gniazdka i włączniki: Końcowe punkty instalacji, które umożliwiają podłączenie urządzeń i sterowanie oświetleniem.

Rozdzielnica sercem instalacji: Rola bezpieczników i wyłączników różnicowoprądowych

Rozdzielnica, często nazywana skrzynką bezpiecznikową, to faktycznie mózg i serce każdej domowej instalacji elektrycznej. To w niej skupiają się wszystkie zabezpieczenia, które chronią nas i nasz sprzęt. Najważniejsze z nich to wyłączniki nadprądowe i wyłączniki różnicowoprądowe.

Wyłączniki nadprądowe (potocznie bezpieczniki) chronią instalację przed skutkami przeciążeń i zwarć. Przeciążenie następuje, gdy do jednego obwodu podłączymy zbyt wiele urządzeń, które pobierają zbyt dużo prądu. Zwarcie to natomiast bezpośredni kontakt przewodów fazowego i neutralnego (lub fazowego i ochronnego), co powoduje gwałtowny wzrost natężenia prądu. W obu przypadkach wyłącznik nadprądowy automatycznie przerywa obwód, zapobiegając przegrzaniu się przewodów, a w konsekwencji pożarowi.

Z kolei wyłączniki różnicowoprądowe to nasi cisi strażnicy przed porażeniem prądem. Ich zadaniem jest wykrywanie tzw. prądów upływowych czyli sytuacji, gdy prąd "ucieka" z instalacji np. przez uszkodzoną izolację lub, co gorsza, przez ciało człowieka. Jeśli taka różnica w natężeniu prądu na przewodzie fazowym i neutralnym zostanie wykryta, wyłącznik różnicowoprądowy natychmiast odcina zasilanie. To kluczowy element ochrony życia i zdrowia, którego obecność w nowoczesnych instalacjach jest absolutnie obowiązkowa.

Dlaczego uziemienie jest cichym bohaterem Twojego domu?

Uziemienie to często niedoceniany, ale niezwykle ważny element każdej bezpiecznej instalacji elektrycznej. Jego rola polega na zapewnieniu bezpiecznej drogi dla prądu upływowego do ziemi. Wyobraźmy sobie sytuację, w której izolacja urządzenia ulega uszkodzeniu, a obudowa staje się pod napięciem. Bez uziemienia, dotknięcie takiego urządzenia mogłoby skutkować poważnym porażeniem. Dzięki uziemieniu, w przypadku awarii, prąd upływowy natychmiast odprowadzany jest do ziemi, powodując zadziałanie wyłącznika różnicowoprądowego lub bezpiecznika i odcięcie zasilania. To właśnie uziemienie sprawia, że obudowy naszych urządzeń pozostają bezpieczne, nawet w przypadku wewnętrznych uszkodzeń.

Standard w Polsce: Jakie napięcie i częstotliwość zasilają Twój sprzęt?

W Polsce, podobnie jak w większości krajów europejskich, standardowe parametry prądu w domowych gniazdkach to napięcie 230 V i częstotliwość 50 Hz. Oznacza to, że prąd zmienny zmienia swój kierunek 50 razy na sekundę, a jego efektywna wartość napięcia wynosi 230 woltów. Ważne jest, aby pamiętać o tych parametrach, zwłaszcza podczas zakupu urządzeń elektrycznych, aby upewnić się, że są one kompatybilne z naszą siecią.

Bezpieczne korzystanie z prądu: Jak unikać zagrożeń?

Jako Borys Sadowski, zawsze podkreślam, że elektryczność, choć niezwykle użyteczna, może być również niebezpieczna, jeśli nie przestrzegamy podstawowych zasad bezpieczeństwa. Porażenia prądem, pożary instalacji czy uszkodzenia sprzętu to realne zagrożenia, których można uniknąć, postępując świadomie i odpowiedzialnie.

Najczęstsze błędy i zaniedbania czego absolutnie nie robić?

Wiele wypadków związanych z elektrycznością wynika z prostych błędów i zaniedbań. Oto lista rzeczy, których absolutnie należy unikać:

• Przeciążanie gniazdek i przedłużaczy: Podłączanie zbyt wielu urządzeń do jednego gniazdka lub przedłużacza może spowodować przegrzanie się przewodów i pożar.
• Używanie uszkodzonych kabli i urządzeń: Pęknięta izolacja, wystające przewody, iskrzące gniazdka to sygnały alarmowe. Nigdy nie używaj uszkodzonego sprzętu.
• Samodzielne naprawy instalacji elektrycznej: Bez odpowiedniej wiedzy i uprawnień, samodzielne grzebanie w instalacji to proszenie się o kłopoty.
• Manipulowanie zabezpieczeniami: Wymiana bezpieczników na mocniejsze niż zalecane lub blokowanie wyłączników różnicowoprądowych to skrajnie niebezpieczne praktyki.
• Kontakt wody z elektrycznością: Woda jest doskonałym przewodnikiem prądu. Nigdy nie dotykaj urządzeń elektrycznych mokrymi rękami ani nie używaj ich w pobliżu źródeł wody.
• Wkładanie przedmiotów do gniazdek: Szczególnie niebezpieczne dla dzieci, ale i dorośli powinni być świadomi tego zagrożenia.

Porażenie prądem: Jak do niego dochodzi i jak udzielić pierwszej pomocy?

Porażenie prądem dochodzi, gdy ciało człowieka staje się częścią obwodu elektrycznego, a prąd przepływa przez nie. Może to nastąpić w wyniku bezpośredniego kontaktu z przewodem pod napięciem, uszkodzonym urządzeniem lub nawet przez dotknięcie metalowego elementu, który znalazł się pod napięciem z powodu awarii. Skutki porażenia mogą być bardzo poważne od oparzeń i skurczów mięśni, po zaburzenia rytmu serca, a nawet śmierć.

W przypadku porażenia prądem, najważniejsze jest bezpieczeństwo ratującego. Nigdy nie dotykaj osoby porażonej, jeśli nadal jest w kontakcie ze źródłem prądu. Oto podstawowe kroki:

• Odłącz źródło prądu: Natychmiast wyłącz bezpiecznik, wyłącznik główny lub wyciągnij wtyczkę urządzenia z gniazdka. Jeśli to niemożliwe, użyj nieprzewodzącego materiału (np. suchego drewnianego kija, plastikowej miotły) do odepchnięcia poszkodowanego od źródła prądu.
• Wezwij pomoc: Natychmiast zadzwoń pod numer alarmowy 112.
• Oceń stan poszkodowanego: Sprawdź oddech i tętno. Jeśli osoba nie oddycha, rozpocznij resuscytację krążeniowo-oddechową (RKO), jeśli potrafisz.
• Zabezpiecz oparzenia: Jeśli są widoczne oparzenia, przykryj je jałowym opatrunkiem.

Ochrona przed przepięciami: Czy warto w nią zainwestować?

Przepięcia to krótkotrwałe, ale bardzo wysokie wzrosty napięcia w sieci elektrycznej, które mogą być spowodowane uderzeniem pioruna (nawet w pewnej odległości od budynku) lub przełączeniami w sieci energetycznej. Niosą one ogromne zagrożenie dla naszych urządzeń elektronicznych, takich jak telewizory, komputery, lodówki czy systemy inteligentnego domu. Mogą je trwale uszkodzić, a w skrajnych przypadkach nawet doprowadzić do pożaru.

Inwestycja w ochronę przeciwprzepięciową, składającą się z odpowiednich ograniczników przepięć montowanych w rozdzielnicy, jest moim zdaniem absolutnie opłacalna. Koszt naprawy lub wymiany uszkodzonego sprzętu elektronicznego może wielokrotnie przekroczyć koszt instalacji takiego zabezpieczenia. To spokój ducha i ochrona cennego mienia, a także przedłużenie żywotności naszych urządzeń.

Dlaczego prace elektryczne może wykonywać tylko fachowiec z uprawnieniami SEP?

Złożoność instalacji elektrycznych i potencjalne zagrożenia związane z prądem sprawiają, że wszelkie prace przy nich powinny być wykonywane wyłącznie przez wykwalifikowanych fachowców. W Polsce oznacza to osoby posiadające odpowiednie uprawnienia SEP (Stowarzyszenia Elektryków Polskich) do 1 kV. Uprawnienia te potwierdzają wiedzę i umiejętności z zakresu budowy, eksploatacji i konserwacji urządzeń, instalacji oraz sieci elektrycznych. Próby samodzielnych napraw czy modyfikacji instalacji przez osoby bez uprawnień są nie tylko nielegalne, ale przede wszystkim skrajnie niebezpieczne i mogą prowadzić do poważnych wypadków, a nawet śmierci.

Dodatkowo, prawo budowlane nakłada na właścicieli nieruchomości obowiązek regularnych przeglądów instalacji elektrycznej, co najmniej raz na 5 lat. Taki przegląd, wykonany przez uprawnionego elektryka, pozwala na wczesne wykrycie ewentualnych usterek, zużycia materiałów czy niezgodności z obowiązującymi normami, co znacząco podnosi poziom bezpieczeństwa w domu.

Elektryka i OZE: Jak fotowoltaika zmienia zasady gry?

W ostatnich latach obserwujemy dynamiczny rozwój odnawialnych źródeł energii (OZE), a fotowoltaika stała się jednym z najpopularniejszych sposobów na produkcję własnego prądu. Jako Borys Sadowski, z satysfakcją patrzę na to, jak elektryka, w połączeniu z innowacyjnymi technologiami, pozwala nam na większą niezależność energetyczną i dbałość o środowisko.

Od słońca do prądu w gniazdku: Rola elektryki w instalacji PV

Proces przekształcania energii słonecznej w prąd elektryczny, który zasila nasze domy, to fascynujący przykład zastosowania elektryki. Oto jak to działa:

1. Panele fotowoltaiczne: To one są pierwszym ogniwem. Zbudowane z ogniw krzemowych, absorbują światło słoneczne i dzięki efektowi fotowoltaicznemu generują prąd stały (DC).
2. Okablowanie DC: Specjalne kable odporne na warunki atmosferyczne przesyłają wygenerowany prąd stały z paneli do inwertera.
3. Inwerter (falownik): To kluczowy element. Jego zadaniem jest przekształcenie prądu stałego (DC) na prąd zmienny (AC), który jest zgodny z parametrami naszej domowej sieci elektrycznej (230 V, 50 Hz).
4. Zabezpieczenia AC/DC: Na etapie prądu stałego i zmiennego montowane są odpowiednie zabezpieczenia (np. rozłączniki, bezpieczniki topikowe, ograniczniki przepięć), które chronią instalację przed awariami.
5. Rozdzielnica główna: Prąd zmienny z inwertera trafia do domowej rozdzielnicy, skąd jest rozprowadzany do wszystkich gniazdek i urządzeń.
6. Licznik dwukierunkowy: Na złączu pomiarowym montuje się specjalny licznik, który mierzy zarówno energię pobraną z sieci, jak i energię oddaną do niej.

Inwerter (falownik): Mózg Twojej domowej elektrowni słonecznej

Inwerter, często nazywany falownikiem, to prawdziwy mózg każdej instalacji fotowoltaicznej. Jego rola wykracza daleko poza samo przekształcanie prądu stałego na zmienny. Nowoczesne inwertery monitorują pracę całego systemu, optymalizują produkcję energii, a także zapewniają bezpieczeństwo, odłączając instalację od sieci w przypadku awarii (np. zaniku napięcia). To dzięki niemu energia ze słońca może być bezpiecznie i efektywnie wykorzystana w naszym domu lub oddana do sieci. Wybór odpowiedniego inwertera ma kluczowe znaczenie dla wydajności i niezawodności całej fotowoltaiki.

Net-billing w Polsce: Jak działa sprzedaż i zakup energii z sieci?

Od 1 kwietnia 2022 roku w Polsce obowiązuje system rozliczeń dla prosumentów (czyli jednocześnie producentów i konsumentów energii) zwany net-billingiem. Wcześniejszy system opustów, gdzie prosumenci "magazynowali" nadwyżki energii w sieci, został zastąpiony nowym modelem. W net-billingu, prosumenci sprzedają nadwyżki wyprodukowanej energii do sieci po cenach rynkowych (zmiennych co miesiąc), a w razie niedoborów kupują energię z sieci po cenach obowiązujących dla pozostałych odbiorców. To oznacza, że opłacalność instalacji fotowoltaicznej w dużej mierze zależy od bieżących cen energii na rynku. Moim zdaniem, net-billing wymaga od prosumentów większej świadomości i optymalizacji zużycia energii, aby maksymalizować autokonsumpcję i minimalizować konieczność zakupu prądu z sieci.

Czy fotowoltaika to tylko panele? Poznaj pozostałe kluczowe komponenty elektryczne

Choć panele i inwerter są najbardziej widocznymi elementami instalacji fotowoltaicznej, to jej prawidłowe i bezpieczne działanie zależy od wielu innych, równie ważnych komponentów elektrycznych:

• Okablowanie DC/AC: Specjalistyczne przewody odporne na promieniowanie UV, wysokie temperatury i wilgoć, zapewniające bezpieczny przesył prądu.
• Zabezpieczenia DC: Rozłączniki, bezpieczniki topikowe i ograniczniki przepięć po stronie prądu stałego, chroniące panele i inwerter.
• Zabezpieczenia AC: Wyłączniki nadprądowe i różnicowoprądowe po stronie prądu zmiennego, chroniące domową instalację i użytkowników.
• System montażowy: Konstrukcje do mocowania paneli na dachu lub gruncie, zapewniające stabilność i odpowiedni kąt nachylenia.
• System monitoringu: Oprogramowanie i moduły komunikacyjne, które pozwalają na bieżące śledzenie produkcji energii, wykrywanie awarii i optymalizację pracy instalacji.
• Uziemienie instalacji PV: Niezbędne dla bezpieczeństwa, odprowadzające ewentualne prądy upływowe do ziemi.

Elektryczność na co dzień: Praktyczne porady i obalanie mitów

Zrozumienie elektryki to jedno, ale świadome i efektywne korzystanie z niej na co dzień to zupełnie inna kwestia. Jako Borys Sadowski, chcę podzielić się z Państwem kilkoma praktycznymi poradami, które pomogą oszczędzać energię i unikać popularnych błędów.

Jak czytać rachunek za prąd i realnie zmniejszyć jego wysokość?

Rachunek za prąd bywa dla wielu z nas zagadką. Zazwyczaj składa się z kilku pozycji: opłaty za zużytą energię czynną (to, co faktycznie zużywamy), opłaty dystrybucyjnej zmiennej (za przesył energii), opłaty dystrybucyjnej stałej (za utrzymanie sieci), opłaty handlowej, opłaty mocowej (za gotowość systemu do dostarczania mocy) oraz podatku VAT. Kluczowe jest zrozumienie, że największy wpływ mamy na zużycie energii czynnej to ona stanowi lwią część rachunku.

Aby realnie zmniejszyć wysokość rachunku, warto zastosować kilka prostych zasad:

• Inwestuj w energooszczędne urządzenia: Sprzęt o wysokiej klasie energetycznej (np. A+++) zużywa znacznie mniej prądu.
• Optymalne oświetlenie: Wymień tradycyjne żarówki na LED-owe, które są wielokrotnie bardziej efektywne. Wyłączaj światło w pomieszczeniach, w których nikogo nie ma.
• Świadome wyłączanie urządzeń: Odłączaj ładowarki, gdy nie są używane, i wyłączaj urządzenia z trybu czuwania (o tym więcej poniżej).
• Rozsądne korzystanie z ogrzewania i klimatyzacji: Utrzymuj optymalną temperaturę, nie przegrzewaj i nie wychładzaj pomieszczeń nadmiernie.
• Pełne wsady w pralce i zmywarce: Używaj tych urządzeń tylko wtedy, gdy są w pełni załadowane.
• Regularne rozmrażanie lodówki i zamrażarki: Szron zwiększa zużycie energii.

Czy wyłączanie urządzeń z trybu czuwania naprawdę ma sens?

To pytanie, które często słyszę. Odpowiedź brzmi: tak, ma sens, choć efekty mogą być różne w zależności od urządzenia. Urządzenia w trybie czuwania (stand-by) nadal pobierają niewielką ilość prądu, aby być gotowymi do szybkiego uruchomienia lub utrzymania podstawowych funkcji (np. zegar w mikrofalówce, dioda w telewizorze). Choć pojedyncze urządzenie pobiera niewiele, suma tych "niewielkich" poborów w całym domu, przez 24 godziny na dobę, może generować zauważalne koszty w skali roku. Nowoczesne urządzenia są coraz bardziej energooszczędne w trybie czuwania, ale starsze modele potrafią zużywać znacznie więcej. Dlatego, jeśli zależy nam na maksymalnych oszczędnościach i ekologii, warto odłączać urządzenia od prądu lub używać listew z wyłącznikiem, gdy nie są używane przez dłuższy czas.

Przeczytaj również: Zarobki elektryka w Belgii: Ile realnie zarobisz i ile zostanie?

Najpopularniejsze mity o elektryce, w które wciąż wierzymy

Wokół elektryki narosło wiele mitów, które często są nie tylko błędne, ale i potencjalnie niebezpieczne. Jako Borys Sadowski, czuję się w obowiązku je obalić:

• Mit: "Małe napięcie jest bezpieczne, prąd nie kopie, tylko mrowi." Fakt: Każde napięcie może być niebezpieczne. To nie tylko napięcie, ale i natężenie prądu oraz czas jego przepływu przez ciało decydują o skutkach porażenia. Nawet niskie napięcie, przy odpowiednim natężeniu, może spowodować skurcz mięśni, uniemożliwiając oderwanie się od źródła prądu, a w skrajnych przypadkach zaburzenia rytmu serca.
• Mit: "Gumowe rękawiczki zawsze chronią przed prądem." Fakt: Zwykłe gumowe rękawiczki, takie jak te domowe, nie są przeznaczone do pracy z prądem i nie zapewniają odpowiedniej izolacji. Do prac elektrycznych należy używać specjalistycznych, atestowanych rękawic dielektrycznych.
• Mit: "Instalacja elektryczna w starym domu jest bezpieczna, skoro działała tyle lat." Fakt: Stare instalacje często nie spełniają współczesnych norm bezpieczeństwa, brakuje w nich uziemienia czy wyłączników różnicowoprądowych. Izolacja przewodów z czasem ulega degradacji. Taka instalacja jest tykającą bombą i wymaga modernizacji.
• Mit: "Wyłączanie światła na chwilę zużywa więcej prądu niż pozostawienie go włączonego." Fakt: Ten mit pochodzi z czasów starych świetlówek, które faktycznie zużywały więcej energii przy starcie. Nowoczesne żarówki LED nie mają tego problemu. Zawsze opłaca się wyłączać światło, gdy wychodzimy z pomieszczenia, nawet na krótko.
• Mit: "Gniazdka z bolcem to zawsze gniazdka uziemione." Fakt: Bolec w gniazdku jest elementem uziemienia, ale jego obecność nie gwarantuje, że gniazdko jest faktycznie poprawnie uziemione i podłączone do instalacji ochronnej. W starych instalacjach bolec mógł być podłączony do przewodu neutralnego lub wcale. Tylko pomiary elektryczne mogą to potwierdzić.